گنج زیویه و ادویسه؛ گوشواره‌های ۳۰۰۰ ساله ایرانی «زندایا» جنجال به پا کرد

«زندایا»، بازیگر آمریکایی، به دلیل استفاده از گوشواره‌هایی ساخته‌شده از آثار باستانی ایرانی در جریان تبلیغات فیلم «اودیسه» با موجی از انتقاد‌ها در فضای مجازی روبه‌رو شده است.

«زندایا» در مراسم فوتوکال فیلم جدید «کریستوفر نولان» با گوشواره‌هایی دیده شد که از مدال‌های طلای ایرانی ساخته شده‌اند که براساس اظهارات اولیه، قدمتشان احتمالا به هزاره نخست پیش از میلاد بازمی‌گردد و حدود سه هزار سال قدمت دارند.

مجله «پیپل» نوشت، این مدال‌ها بخشی از گنجینه «زیویه» (کردستان) هستند که دانشنامه «بریتانیکا» آن را «مجموعه‌ای از آثار هنری متعلق به دوره ماد، مربوط به قرن هفتم پیش از میلاد» توصیف کرده است. این اشیاء در اواخر دهه ۱۹۴۰ میلادی در شمال‌غرب ایران کشف شدند.

این اثر باستانی توسط «گلن اسپیرو»، جواهرساز لندنی با استفاده از الماس و طلای زرد ۱۸ عیار آماده شده است و گمان می‌رود بخشی از مجموعه «Materials of the Old World» او بوده باشد. این مجموعه، شامل آثار تاریخی مختلف از جمله یک زمرد ۶۲ قیراطی کلمبیایی و طلای قبیله بائوله در غرب آفریقا است که به زیورآلات تبدیل شده‌اند.

«اسپیرو» در گفت‌وگویی با مجله «Galeria» در سال ۲۰۲۵ گفته بود: «می‌توانید چیزی را به گردن بیاویزید که هزاران سال قدمت دارد، اما همچنان امروزی و جذاب باشد.»

برند جواهرات لوکس «Barron London» که این اثر را از «اسپیرو» خریداری کرده است، به «سی‌ان‌ان» گفت این دیسک‌های طلا با یک پایه چنگال‌دار ساده و بدون نیاز به ایجاد حفره نگه داشته شده‌اند تا به هیچ‌وجه در شیء اصلی تغییری ایجاد نشود یا آسیبی به آن وارد نشود.

«Barron London» همچنین در بیانیه خود به جنگ جاری ایالات متحده آمریکا و اسرائیل علیه ایران که از ماه مارس آغاز شده است نیز اشاره کرد و گفت: «در زمانی که ایران اغلب از دریچه وقایع معاصر دیده می‌شود، امیدواریم این گوشواره‌ها یادآور میراث ماندگار هنری، فرهنگی و تاریخی این کشور باشند.»

واکنش کاربران اینترنت به تصمیم «زندایا» و «لا روچ»، استایلیست او، برای استفاده از این گوشواره‌ها در استایل‌های تبلیغاتی الهام‌گرفته از فیلم، متفاوت است. برخی معتقدند استفاده از این مدال‌ها به‌عنوان زیورآلات به حفظ این آثار کمک می‌کند، اما گروهی دیگر بر این باورند که این آثار نمادی از استعمار در ایران هستند و باید به کشور مبدأ بازگردانده شوند.

یکی از کاربران نوشت: «این گوشواره‌های سه‌هزارساله ایرانی باید به ایران بازگردانده شود یا دست‌کم در یک موزه نگهداری شود. هیچ‌کس حق ندارد از چنین آثار باستانی استفاده شخصی کند، چراکه آنها بسیار ارزشمند هستند و بخش مهمی از میراث فرهنگی بشر را تشکیل می‌دهند.»

«زندایا» در اقتباس «کریستوفر نولان» از حماسه «اودیسه» اثر هومر در نقش «آتنا»، الهه جنگ و خرد و دختر زئوس ظاهر شده است.

فیلم «اودیسه» که اکنون روی پرده سینما‌ها است، علاوه‌بر «زندایا»، با حضور مت دیمون، تام هالند، آن هاتاوی، لوپیتا نیونگو ساخته شده است.

درباره چگونگی خروج این اثر و اصالت آن، تا کنون اظهارنظری نشده است.

محوطه تاریخی زیویه ارگ حکومتی زمان ماد‌ها و سکا‌ها است که در کردستان قرار دارد. درباره آثار به‌دست آمده از این منطقه، روایت‌های مختلفی وجود دارد. نخستین‌بار در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) آثاری از این منطقه به‌طور تصادفی توسط یک چوپان محلی کشف شد. این چوپان که مشغول چراندن گوسفندان خود در دشت‌های اطراف زیویه بود، هنگام گشت و گذار در این ناحیه، به طور اتفاقی متوجه قطعاتی از گنجینه‌های باستانی شد که از دل خاک بیرون آمده بود. پس از کشف این اشیاء گران‌بها، چوپان محل را به مقامات محلی اطلاع داد و این اتفاق نقطه آغاز کاوش‌های علمی و باستان‌شناسی در این منطقه شد.

در سال ۱۹۴۵، «رابرت رایسون»، یک باستان‌شناس آمریکایی، نخستین عملیات باستان‌شناسی در این منطقه را آغاز کرد. بعد از آن، «ایوب‌رب‌نوع» که دلال عتیقه بود به مدت هشت سال در سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۵ هجری شمسی کاوش‌هایی در این منطقه انجام داد. با این حال، این منطقه بار‌ها با حفاری‌های قاچاقچیان روبه‌رو بوده که آسیب‌های زیادی هم به این محوطه باستانی وارد شده است.

منبع: ایسنا