سریال رویای نیمه شب مربوط به کدام دوره تاریخی‌ست؟ سلطان محمد خدابنده کیست و شهر حله کجاست؟

داستان سریال «رویای نیمه شب» در اوایل قرن هشتم هجری قمری و در سال ۷۱۰ هجری روایت می‌شود؛ دورانی که ایران تحت حکومت ایلخانان مغول قرار داشت. این دوره یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ ایران و جهان اسلام به شمار می‌رود؛ زیرا پس از دهه‌ها جنگ و ویرانی ناشی از حمله مغول، حکومت ایلخانان به تدریج به سوی ثبات سیاسی حرکت کرد و بسیاری از حاکمان آن اسلام را پذیرفتند. در همین دوران بود که مباحث مذهبی و علمی میان شیعه و اهل سنت رونق گرفت و شهرهایی مانند حله به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی جهان اسلام تبدیل شدند.

به گزارش راستان؛ بخش مهمی از داستان سریال در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) اتفاق می‌افتد. او هشتمین پادشاه سلسله ایلخانان بود که از سال ۷۰۳ تا ۷۱۶ هجری قمری بر ایران حکومت کرد. اولجایتو در تاریخ ایران به عنوان پادشاهی شناخته می‌شود که در طول زندگی خود چند بار مذهبش را تغییر داد؛ او در کودکی تحت تأثیر مادر مسیحی خود غسل تعمید داده شد، سپس به اسلام گروید، مدتی پیرو مذهب اهل سنت بود و در ادامه، تحت تأثیر مناظره‌های علمای شیعه، به تشیع گرایش پیدا کرد. همین تغییرات مذهبی باعث شد دوران حکومت او از نظر تاریخی اهمیت ویژه‌ای پیدا کند.

یکی دیگر از عناصر مهم سریال، شهر حله است؛ شهری تاریخی که امروزه در کشور عراق قرار دارد و در قرون هفتم و هشتم هجری یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی شیعه محسوب می‌شد. بسیاری از فقها و اندیشمندان برجسته شیعه، از جمله علامه حلی، در این شهر زندگی می‌کردند و حوزه علمی حله نقش مهمی در گسترش اندیشه‌های فقهی و کلامی شیعه داشت. انتخاب این شهر به عنوان محل وقوع داستان، کاملاً با فضای تاریخی آن دوره همخوانی دارد.

در چنین بستری، اختلافات مذهبی میان شیعه و اهل سنت نیز یکی از محورهای اصلی روایت سریال است. البته «رویای نیمه شب» تلاش نمی‌کند این اختلافات را صرفاً از زاویه درگیری‌های سیاسی روایت کند؛ بلکه نشان می‌دهد چگونه تعصبات مذهبی می‌توانست بر زندگی روزمره مردم، روابط خانوادگی و حتی سرنوشت دو جوان عاشق تأثیر بگذارد. عشق فتاح، جوانی سنی‌مذهب، و تلما، دختری از خانواده‌ای شیعه، در همین فضای پرتنش شکل می‌گیرد و با مخالفت‌های فراوان روبه‌رو می‌شود.

با این حال، سازندگان سریال تأکید کرده‌اند که اگرچه بستر تاریخی اثر بر پایه رویدادها، شخصیت‌ها و فضای واقعی دوران ایلخانان ساخته شده است، اما ماجرای عاشقانه فتاح و تلما یک روایت داستانی و اقتباسی از رمان «رؤیای نیمه‌شب» نوشته مظفر سالاری است. به همین دلیل، «رویای نیمه شب» را باید تلفیقی از واقعیت‌های تاریخی و داستان‌پردازی ادبی دانست؛ اثری که با استفاده از یک دوره مهم تاریخ ایران، روایتی عاشقانه و انسانی را به تصویر می‌کشد.

سلطان محمد خدابنده کیست؟

غیاث‌الدین محمد خدابنده، مشهور به اُولجایتو یا سلطان محمد خدابنده (۶۸۰–۷۱۶ق)، هشتمین ایلخان مغول ایران و نخستین فرمانروایی بود که مذهب امامیه را در سراسر ایرانِ تحت حکومت ایلخانان به‌عنوان مذهب رسمی اعلام کرد. بنابر گزارش منابع تاریخی، وی پس از گرویدن به تشیع امامی، فرمان داد سکه به نام امامان شیعه ضرب و خطبه به نام آنان خوانده شود. همچنین گزارش شده است که حمایت وی از عالمان شیعه، به‌ویژه علامه حلی، در گسترش تشیع دوازده‌امامی نقش مهمی داشت؛ هرچند سیاست مذهبی او با مخالفت‌های گسترده‌ای روبه‌رو شد و در سال‌های پایانی حکومت تا اندازه‌ای تعدیل گردید.

منابع از لشکرکشی اُولجایتو به گیلان، استحکام اقتدار حکومت مرکزی، تنظیم روابط با دولت‌های همسایه، تلاش برای ایجاد ائتلاف با دولت‌های اروپایی علیه ممالیکِ مصر و اقدامات گسترده عمرانی، فرهنگی و آموزشی او، به‌ویژه در توسعه شهر سلطانیه، یاد کرده‌اند. منابع تاریخی از دوران فرمانروایی اُولجایتو به‌عنوان دوره‌ای یاد کرده‌اند که با تثبیت حکومت ایلخانی، ادامه اصلاحات اداری، گسترش امنیت راه‌های بازرگانی، توسعه شهرسازی و بنیان‌گذاری سلطانیه همراه بود.

اُولجایتو در سال ۷۱۶ق در سلطانیه درگذشت و در گنبد سلطانیه، دفن شد و بنا‌بر وصیت وی، فرزندش ابوسعید بهادرخان به جانشینی او رسید.

زندگی و به قدرت رسیدن

اُولجایتو، مشهور به سلطان محمد خدابنده، از ایلخانان مغول ایران، پیش از جلوس بر تخت با نام‌های اُولجایبوقا، ماتمودار و خَربنده شناخته می‌شد و پس از دستیابی به سلطنت، لقب «اُولجایتو» و سپس «سلطان محمد خدابنده» را اختیار کرد. وی فرزند ارغون‌خان و اُروک خاتون بود و در ناحیه‌ای میان مرو و سرخس زاده شد.

بنابر گزارش منابع تاریخی، اُولجایتو در روزگار فرمانروایی غازان‌خان (۶۹۴–۷۰۳ق) به حکومت خراسان منصوب شد و در سرکوب شورش‌های داخلی و رقیبان مغولی، توانایی سیاسی و نظامی خود را نشان داد. وی پس از درگذشت غازان‌خان در سال ۷۰۳ق، با کنار زدن مدعیان سلطنت بر تخت ایلخانی نشست و با ابقای سعدالدین و رشیدالدین فضل‌الله در مقام وزارت و انتصاب قُتلُغ‌شاه به امیرالامرایی، پایه‌های حکومت خود را استوار کرد

مذهب اُولجایتو چه بود؟

بر پایه گزارش‌های تاریخی، اُولجایتو در کودکی به دست مادر مسیحی خود غسل تعمید یافت، سپس به آیین بودایی گروید و پس از اسلام آوردن غازان‌خان، اسلام را پذیرفت و مذهب حنفی را اختیار کرد. با تشدید رقابت‌های مذهبی در دربار ایلخانی، وی تحت تأثیر خواجه رشیدالدین فضل‌الله و نظام‌الدین عبدالملک مراغه‌ای به مذهب شافعی گرایش یافت. منابع گزارش کرده‌اند که اُولجایتو در سال ۷۰۹ق، تحت تأثیر تاج‌الدین آوجی و دیگر عالمان شیعه، تشیع امامی را پذیرفت.

 او با فرمان ضرب سکه و ایراد خطبه به نام امامان شیعه، برای نخستین‌بار مذهب امامیه را در سراسر قلمرو ایلخانی به‌عنوان مذهب رسمی اعلام کرد و به نخستین سلطان امامی‌مذهب ایلخانی تبدیل شد که به‌طور گسترده در ترویج تشیع دوازده‌امامی کوشید.در همین دوره، علامه حلی به دربار او راه یافت  و دو کتاب منهاج الکرامه و نهج الحق را به نام وی تألیف و تقدیم کرد.

براساس گزارش‌های تاریخی، سیاست تشیع‌گرایانهٔ اولجایتو با مخالفت گستردهٔ ساختار عمدتاً سنیِ دولت ایلخانی و مقاومت مردم برخی شهرهای مهم، از جمله بغداد، آذربایجان، اصفهان و شیراز، روبه‌رو شد و او را به تعدیل سیاست‌های مذهبی‌اش واداشت.

در ۷۱۱ق، تاج‌الدین آوجی و پسرش به اتهام همدستی با خواجه سعدالدین ساوجی، وزیر مغضوب اولجایتو، به فرمان اولجایتو کشته شدند و در پی آن نفوذ شیعیان در دستگاه ایلخانی کاهش یافت. اولجایتو در واپسین روزهای عمر فرمان داد سکه و خطبه به نام خلفای راشدین باشد؛ ازاین‌رو، برخی پژوهشگران این اقدام را نشانه بازگشت او به مذهب اهل سنت دانسته‌اند؛ اما برخی دیگر، با استناد به منابع تاریخی، بر این باورند که وی تا پایان عمر بر مذهب امامیه باقی ماند. به گزارش منابع، کوشش مخالفان برای منصرف کردن او از تشیع نیز بی‌نتیجه ماند.

درباره شخصیت مذهبی اُولجایتو نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. مورخان ایرانی از پایبندی او به شریعت، حمایت از عالمان و گسترش اسلام یاد کرده‌اند، درحالی که برخی مورخان مصری، به سبب گرایش او به تشیع، از وی انتقاد کرده‌اند.

مرگ سلطان محمد خدابنده

براساس گزارش منابع تاریخی، اُولجایتو در ۳۶سالگی در سلطانیه درگذشت. برخی منابع علت مرگ او را مسمومیت دانسته و روایت کرده‌اند که عزالدین ابراهیم، فرزند خواجه رشیدالدین فضل‌الله، به اشاره پدر، زهر را به ایلخان خوراند؛ همچنین در این گزارش‌ها آمده است که خواجه رشیدالدین و فرزندش نیز به اتهام این اقدام کشته شدند. با این حال، این روایت در همه منابع پذیرفته نشده و درباره علت مرگ او اتفاق‌نظر وجود ندارد.

بنابر نقل منابع، پیکر اُولجایتو در آرامگاهی که به فرمان خود او در سلطانیه ساخته شده بود، به خاک سپرده شد و مطابق وصیت وی، فرزندش ابوسعید بهادرخان به جانشینی او رسید.